Eserlerinden önemlileri Risâletü’n-nushiyye. 707 (1307) yilinda mesnevi seklinde yazilmistir. 600 beyitlik bir risâle olup Yûnus’un seyrüsülûk ehline ögütlerini konu almaktadir.

Diger bir eseri Divan olup birçok nüshasi içinde en eskilerinin XIV. yüzyila kadar geriye gittigi tahmin edilmektedir
Literatür bilgilerine göre Yûnus’un 417 siirinden 138’i aruz, digerleri hece vezniyle yazilmistir.
Divanda münâcât, na‘t, istisfâ, mi‘râciyye, nasihatnâme, vücudnâme, yasnâme, baharnâme ve lugaz” türde siirleri bulunmaktadir.

Siirlerin çogunlugu beyit esasina göre, bir kismi da musammat tarzinda tertip edilmistir. Heceyle söylenen siirler seklen gazele benzediginden bunlara “heceli gazel” de denilmektedir.

Yûnus Emre, Eski Anadolu Türkçesi’nin olusumunda çok önemli rol oynayan ilk Türk sairidir. Yunus’tan önceleri sözlü bir edebiyat hüküm sürerken Anadolu’da gelisen Bati Türkçesi’yle ilk ve en güzel siirleri Yûnus Emre ortaya koymustur.
Sifahî birikimden yararlanarak dili sanatkârane bir üslûpla isleyip Türkçe’de bir tasavvuf dili olusturmustur.Yûnus tasavvufî düsünceyi derinden kavrayip yasamis ve samimiyet, heyecan ve aski onu ilâhilerinde derinlikli, akici bir üslûba ulastirmistir. Bu sayede inanilmaz bir görev üstlenmis ve bütün insanligi ilâhî aska, kardeslige, merhamet ve sefkate davet etmistir. Insan olmanin, kendini bilmenin, Cenâb-i Hakk’a ulasmanin sartlarini ve yollarini yasamis ve yasatmaya çalismistir.

Yûnus Emre’nin sevgi temeli üzerine kurulu düsünce dünyasi, insana insani sevdirmenin yaninda Allah sevgisi ve Rabbimize inkiyadi da artirmistir. Ondaki sevgi kademe kademe zerreden küreye, bütün varliklari içine alan ilâhî bir sevgiye dönüsmüstür.

Yunus Emre’ye göre her insan, Hz. Peygamber’in sahsinda temsil edilen “insân-i kâmil”dir. Kâmil insan ise yaratilis gayesi olan ilâhî ahlâka ulasmis, O’nun emirlerine sadakatle baglanip yasaklarindan samimiyetle kaçmis, üstün özelliklerle donatilmistir.

Yûnus Emre eserlerinde insân-i kâmilin üstün özelliklerini sayarak, bunu kendisine vazife edinip ve insanlarin bu mertebeye ulasmasini gaye edinen bir ögretmendir.

Yûnus’a göre ideal bir tanimla olan ahlâk, insana yakismayan davranislari terk edip, ilâhî yaratilistaki asla yâni fitrat-i asliye yönelmektir. Ahlâkî olmayan davranislar Yûnus’un dilinde hayvanî nefse ait “yaramaz” kelimesiyle ifade edilen davranislardir.

Yûnus tevhid ehli bir mutasavviftir. Ona göre varlik tektir, mutlak varlik Allah’tir. Esya Hakk’in esmâ, ef‘âl ve sifatlarinin tecellisidir.

Yûnus’un divaninda âyet ve hadislerden, klasik dönem mutasavviflarindan ve halk kahramanlarindan pek çok alintilar bulunmaktadir.
Siirlerindeki nezahet, nezaket ve ögreticilik insana usanç vermez. Çesitli ask halleriyle hallenen Yûnus’un sairligini ispat etmek gibi bir düsüncesi de yoktur

Prof. Dr. Cahit Kurbanoglu