Kış ayları yaklaşırken hemen hepimiz gribe yakalanmamak için kendimizce bazı tedbirler alırız. Çoğu kişinin ilk başvurduğu yöntemlerden biri de bitki çaylarıdır. Ne var ki günümüzde “kış çayı” adı altında birbirine karıştırılan nice bitki, iyi niyetle hazırlansa da çoğu zaman beklenen faydayı vermez. Hatta yanlış kullanıldığında faydadan daha çok zarar bile getirebilir. Gelin, bilimsel doğruları popüler bir dille ele alarak bu meseleye biraz yakından bakalım.
1. Çok bitki = çok fayda mı?
Kış çayları denince çoğu kişinin aklına 5–6 bitkinin bir arada kaynatıldığı “şifa karışımları” geliyor. Oysa her bitkinin kendine özgü etken maddesi ve farmakolojik etkisi vardır. Örneğin: Bazı bitkiler kanı sulandırır, bazıları hafif uyarıcı etki yapar. Bir bitki mideyi rahatlatırken, başka bir bitki mide asidini artırabilir. Bir bitkinin içindeki uçucu yağlar diğer bitkilerin bileşenlerini bozabilir veya etkileşimini değiştirebilir. Bu nedenle gelişigüzel hazırlanan karışım çaylar, beklenenin tam aksine faydayı azaltıp yan etki riskini artırabilir. Kısacası, “her derde deva!” diye hazırlanan çoklu karışımlar, bitkilerin birbirinin etkisini bozmasına, hatta toksik etkileşimlere yol açabilir. Bunlar vücutta farklı yolları etkiler.
2. Monotip (Tek Bitki) Çaylar Neden Daha Güvenli?
Fitoterapide temel bir prensip vardır: “Etkiyi görmek istiyorsan, değişkeni azalt.”
Tek bitkiyle hazırlanan çaylarda:
- İçilen maddenin etken maddesi bilinir,
- Dozu daha kolay ayarlanır,
- Vücutta nasıl etki göstereceği daha öngörülebilirdir,
- Yan etki ya da etkileşim riski en aza iner.
Mesela ıhlamur tek başına kullanıldığında iyi bir yatıştırıcıdır. Adaçayı kendi başına güçlü bir antiseptiktir. Kuşburnu zaten C vitamini deposudur. Rabbin her bitkiye verdiği hikmet ayrı ayrı kuvvetlidir; onları zorla aynı bardağa doldurmak gerekmez.
3. Bitkileri Kaynatmak mı, Demlemek mi?
Bitkiden beklenen şifayı görebilmek için bir diğer önemli konu da çay hazırlama tekniğidir. Yanlış hazırlama yöntemi, bitkinin içindeki etken maddelerin uçmasına veya bozulmasına neden olur ve beklenen şifayı da bulamayız. Mesela uçucu yağ içeren bitkiler (ıhlamur, nane, adaçayı) kaynatılmaz, demlenir. Meyve ve kabuk (kuşburnu, tarçın, zencefil) ise hafif kaynatılabilir.
4. Her bitki herkes için uygun değildir
Bitkiler doğal olsa da “masum” değildir. Özellikle hastalığı veya düzenli ilaç kullanımı olan kişilerin, bitki çaylarını bilinçli tüketmesi gerekir. Mesela hamileler için adaçayı sakıncalı olabilir. Tansiyon hastalarında meyan kökü önerilmez. Kan sulandırıcı ilaç kullananlar tarçın, zencefil ve hibiskus kullanırken dikkat etmesi gerekir.
5. Hazır “kış çayı” paketleri gerçekten şifa mı?
Üzerinde TSE ya da böyle önemli bir standart belgesi olmayan market raflarındaki karışım çayların içerik listesi çoğu zaman bir paragraf uzunluğundadır. Hangi bitkinin hangi oranda konduğu, ne şartlarda kurutulduğu çoğunlukla belirsizdir. Bilimsel olarak bir araya getirilmemesi gereken türler bile karışım halinde satılabilir. Bu yüzden hazır karışımlar yerine tek içerikli güvenilir ürünleri tercih etmek en sağlıklısıdır.
Sonuç olarak kış çaylarında en sağlıklı yaklaşım, tek bitki – doğru doz – uygun hazırlama üçlüsüdür. Her bitki kendi başına bir eczane gibidir; onları rastgele karıştırmak, eczanedeki ilaçları aynı bardakta içmeye benzer.
Doğadaki her bitki, Rabbimizin insanın hizmetine sunduğu bir şifa hazinesidir. Fakat her hazinenin bir anahtarı, her ilacın bir dozu vardır. Kış günlerinde bitkilerden faydalanmak istiyorsak, onları doğru yöntemle ve doğru bilgiyle kullanmak gerekir.
